09/08/2019
TÍN NGƯỠNG CỦA NGƯỜI NHẬT
Văn hóa Nhật Bản - Văn hóa Nhật Bản
Theo biên niên sử lâu đời nhất Nhật Bản, Nihon shoki (720, Biên niên sử Nhật Bản), Phật giáo chính thức từ Triều Tiên du nhập vào Nhật Bản năm 552, khi vua Paekche cử một phái bộ sang gặp Nhật hoàng mang theo quà gồm “ hình ảnh Thích ca mâu ni bằng đồng và vàng” và “nhiều kinh sách”. Tuy nhiên giới học giả ngày nay cho rằng sự kiện này phải xảy ra vào năm 538.
Dòng họ Soga lập luận rằng Nhật Bản nên chấp nhận Phật giáo. Các dòng họ khác, nhất là dòng họ Mononobe và dòng họ Nakatomi, quả quyết rằng các vị thần bản xứ sẽ bị xúc phạm nếu thấy thần thánh nước ngoài. Đạo Phật được quần chúng chấp nhận sau khi dòng họ Soga đành bại dòng họ Mononobe về mặt chính trị và quân sự, có nhiều thế lực trong vương triều hoàng hậu Suiko (khoảng 593-628) thế kỷ 7. Nhiếp chính của hoàng hậu, Thái tử Shotoku mộ đạo được coi là người sáng lập thật sự và cũng là người đỡ đầu đầu tiên cho Đạo Phật ở Nhật Bản. Ông cho xây dựng nhiều tu viện quan trọng, trong số này có tu viện Horyuji và Sh*tennoji.
Việc nghiên cứu Phật giáo phát triển mạnh khi 5 trường phái nổi bật được du nhập từ Trung Hoa vào Nhật Bản trong các thế kỷ 7 và 8, Gồm giáo phái Ritsu, Trường phái Kusha, Trường phái Jojitsu, Trường phái Sanron, Giáo phái Hosso và Giáo phái Kegon. Trong thời kỳ Nara (710-794), dưới sự bảo hộ của Hoàng đế Shomu (khoảng 724-749), Phật giáo được khuyến khích như một tôn giáo của nhà nước. Các tu viện chính thức (kokubunji) được xây dựng ở khắp các tỉnh trên cả nước. Ở Todaiji, người ta dựng lên một tượng Phật khổng lồ.
Đầu thời kì Heian (794-1185), giáo phái Tendai và giáo phái Shingon được du nhập vào Nhật Bản. Họ được giới quý tộc cầm quyền ủng hộ. Đầu thời kỳ Kamakura (1185-1333), Phật giáo Thiền từ Trung Hoa du nhập vào Nhật Bản, được giới quân phiệt cầm quyền ủng hộ. Các giáo phái Nichiren và Phật giáo Đất lành phát triển khoảng thời gian này.
Dưới thời cai trị của chúc tướng quân Tokugawa (603-1867), Phật giáo và hệ thống chùa chiền được sử dụng để loại bỏ tận gốc Đạo Cơ đốc, nhưng Phật giáo nằm dưới sự kiểm soát mạnh mẽ của chúc tướng quân. Trong khi những phân chia giáo phái vẫn tiếp diễn, thì cũng có khuynh hướng hiện đại hóa, chẳng hạn như đạo đức nghề nghiệp như Suzuki Shosan (1579-1655) và phổ biến Thiền của Shido Bunan (1603-1676), và Hakuin (1685-1769). Dấu hiệu khác là phong trào “Trở lại ý nghĩa thật sự của Phật giáo được tiết lộ trong các kinh sách bằng tiếng Sanskrit, do Fujaku (1707-1781), Kaijo (750-1805), và Jiun Onko (718-1804) lãnh đạo phong trào. Sau thời kỳ phục hưng Minh Trị (1868), chính phủ tìm cách đưa Thần đạo thành quốc giáo, và nhiều chùa chiền phải bị bãi bỏ. Sau đó các tổ chức Phật giáo tồn tại bằng cách điều chỉnh để thích nghi với sự phát triển của thời hiện đại.
Sau Thế chiến II, nhiều nhóm tôn giáo mới nằm trong nhóm gọi là shinko shukyo (tôn giáo mới) được tổ chức như các phong trào Phật giáo thế tục. Một số nhóm lớn nhất (Soka Gakkai, Rissho Koseikai, Reiyukai, Myochikai…) dựa vào lời dạy của Nichiren và kinh Pháp hoa.
Một số khuynh hướng đặc trưng có thể nhìn thấy trong lịch sử Phật giáo Nhật Bản: (1) nhấn mạnh tầm quan trọng của các thể chế nhân văn, (2) định hướng biểu tượng, không duy lý, (3) chấp nhận thế giới hiện tượng, (4) sẵn sàng điều tiết thích nghi với thông lệ pháp sư cổ đại và Thần đạo, (5) phát triển giới lãnh đạo thế tục.
Theo thống kê, Nhật Bản là quốc gia Phật giáo có hơn 85% dân số theo Đạo Phật. Hiện ở Nhật Bản có 75.000 chùa với gần 200.000 sư.
Thần đạo là một trong những tôn giáo của người Nhật, trong thần đạo có rất nhiều thần thánh, có đến 8 triệu thần (Tiếng Nhật gọi là kami). Tuy một số các vị thần này được nhân cách hóa, nhưng đa phần các thần liên quan đến thiên nhiên như linh hồn của đất, trời, mặt trăng, cây cỏ, hoa lá. Ngay cả đá, núi, hay động vật như cáo, gấu và người quá cố đã trở thành linh hồn cũng được xem là thần. Những thần trú ngụ ở tầng cao nhất trên thiên đàng gọi là "cao thiên nguyên" ( takama-ga-hara), và chỉ rời khỏi đó khi được mời xuống các đền thờ trong các nghi lễ.
Nghi lễ trong Thần đạo để cầu nguyện hay cảm tạ các thần thường được tổ chức tại các thần xã (jinja) hoặc những nơi linh thiêng đặc biệt. Những linh vật thường được dâng lên thần linh là vải, gương hay kiếm. Nghi lễ tẩy trần rất quan trọng, người làm lễ phải giữ cho mình được trong sáng để được tĩnh tâm và có được may mắn. Ngày nay, các hoạt động nghi lễ Thần đạo thường được gắn với lễ hội, lễ cưới truyền thống hay năm mới. Tuy nhiên người ta cũng thường hay đến đền để cầu nguyện và dâng lễ (thường là chỉ bỏ vài đồng tiền vào thùng rồi cầu xin thần), hay mua bùa may mắn. Và ở nhà cũng thường có bàn thờ ( kamidana) để thờ các linh hồn.
Tư tưởng của Thần đạo khác với những tôn giáo khác ở chỗ không cấm hay buộc con người làm gì, mà chỉ khuyên nên hướng tới sự trong sáng và tránh điều ác. Giết chóc đối với Thần đạo là điều ác và không nên giết sinh vật trừ khi vì sự sống còn của bạn, nên trước khi ăn thường phải nói câu Itadakimasu! để cảm ơn những sinh linh đã chết để trở thành thức ăn, ngày nay điều này đã trở thành một phong tục. Những người hay sinh vật bị giết một cách dã man, và không được thờ cúng sẽ trở thành hoang thần ( aragami). Ngoài ra, còn có rất nhiều loại ma quỉ như: quỉ ( oni), yêu quái ( youkai), hà đồng ( kappa)...
Mỗi ngôi đền đều được xây dựng để dành riêng cho một thần. Sau đây là những thần và nữ thần ( megami) chính trong truyền thuyết:
• Izanagi là vị thần đầu tiên. Ông cùng vợ là Izanami là người tạo ra nước Nhật. Ông từ trên cầu Ame-no-ukihashi dùng ngọn giáo thần Ame-no-nuboko nhúng vào đại dương và khuấy. Khi ngọn giáo được rút lên nước biển nhỏ xuống tạo thành một hòn đảo. Izanagi và Izanami xây dựng một lâu đài và sinh ra 8 hòn đảo mới, gộp thành phần lớn nước Nhật ngày nay.
• Izanami là nữ thần đầu tiên, và là vợ của Izanagi. Khi Izanami sinh ra thần lửa thổ thần Hinokagu (kagu-tsuchi), lửa bốc cháy khiến bà bị thương và chết. Inazagi nổi giận và dùng kiếm chém vào đầu của Kagu-tsuchi và chặt thành 8 khúc. Các phần của Kagu-tsuchi trở thành những núi lửa bao bọc nước Nhật. Khi Izanagi xuống Suối Vàng để đón Izanami về, bà đã biến thành thần chết. Izanagi bị vợ đuổi và trở về một mình.
• Amaterasu-Ōmikami là nữ thần được sinh ra từ mắt trái của Izanagi khi ông rửa mặt sau khi trở về từ Suối Vàng. Amaterasu mang lại ánh sáng và hơi ấm cho vạn vật, nhưng một hôm em trai của Amaterasu là Susa-no-O cãi nhau với bà và ném vật được dâng tế cho Amaterasu, một con lừa chết, vào phòng thêu làm chết một cô hầu gái. Amaterasu tức giận và tự nhốt mình trong hang đá, khiến thế giới chìm vào bóng tối. Ame-no-Uzume và các vị thần khác đã tìm cách lừa Amaterasu ra bằng một lễ hội ầm ĩ và một chiếc gương đồng. Amaterasu được xem là tổ tiên của người Nhật, và bà đã tặng chiếc gương đồng "bát chỉ" ( Yata No Kagami), "bát phản quỳnh khúc ngọc" (Yasakani no Magatama) và thanh gươm Thảo Thế (Kusanagi-no-Tsurug) cho cháu mình là Ninigi-no-Mikoto khi cho ông xuống mặt đất. Ngày nay thanh gươm được giữ tại thần cung Atsuta.
• Tsukuyomi là thần mặt trăng, em trai của Amaterasu. Tsukuyomi được sinh ra từ mắt phải của Izanagi khi ông rửa mặt sau khi trở về từ Suối Vàng. Một hôm Amaterasu sai Tsukuyomi đi thay mình đến dự tiệc của Bảo thực thần. Bảo thực thần lần lượt nhìn vào biển, rừng và đồng lúa rồi nôn ra cá, thịt và một chén cơm, mời Tsukuyomi ăn. Kết quả là Bảo thực thần bị Tsukuyomi cảm thấy kinh tởm quá đập chết. Từ đó Amaterasu không thèm nhìn mặt em trai, và khi nào có Mặt Trăng thì Mặt Trời đi chỗ khác.
• Susa-no-O-no-Mikoto là thần biển và gió bão. Susa-no-O được sinh ra từ mũi của Izanagi khi ông rửa mặt sau khi trở về từ Suối Vàng. Susa-no-O làm Amaterasu tức giận và bị đuổi đi. Khi đến huyện Izumo, Susa-no-O gặp hai thần đất. Họ đã bị một con rắn 8 đầu Yamata-no-Orochi bắt mất 7 người con gái. Susa-no-O hỏi cưới cô thứ 8 nhỏ nhất chưa bị bắt là Kushi-inada-hime rồi biến cô thành một chiếc lược để dấu trên đầu. Susa-no-O dùng 8 bình rượu để làm con rắn bị say rồi chặt khúc. Từ đuôi của đại xà, Susa-no-O tìm được thanh gươm Thảo Thế và gửi tặng Amaterasu để làm hòa.
• Ame-no-Uzume-no-mikoto là nữ thần của lễ hội và hạnh phúc. Khi Amaterasu nhốt mình trong hang, Ame-no-Uzume treo một chiếc gương bằng đồng lên cây, khoác hoa lá lên mình rồi nhảy múa trước cửa hang. Các vị thần kéo tới xem, Ame-no-Uzume vất bỏ chiếc áo bằng hoa và đám đông nam thần hét lên thích thú. Amaterasu tò mò lẻn ra khỏi hang xem, ánh sáng của bà phản chiếu trong gương tạo ra bình minh xóa tan bóng tối. Các vị thần lấp của hang, mọi người vui vẻ trở lại và cùng nhau lập lễ hội.
• Đại Thần Saruta-Hiko là thần đất và sức mạnh. Ông là chồng của Ame-no-Uzume-no-mikoto. Khi Ninigi-no-Mikoto được phái xuống mặt đất, ông ta bị Saruta-Hiko chặn đường. Khi Ame-no-Uzume đến hỏi, Saruta-Hiko chào đón Ninigi-no-Mikoto và cả 3 cùng đi chung với nhau. Saruta-Hiko thường được mô tả là một người rất to lớn và cầm giáo dài, đặc biệt có mũi rất to và dài.
• Inari là thần gạo, đôi lúc xuất hiện dưới dạng một ông già, hoặc một thiếu nữ, thường được đi kèm bởi một con hồ ly màu trắng. Đền của Inari thường có rất nhiều cổng nối tiếp nhau và có tượng cáo trắng đeo khăn đỏ ở hai bên. Cả Inari và Kitsune đều rất thích ăn đậu khuôn chiên Aburaage nên món này thường được dâng cho Inari cùng với rượu sake và bánh gạo.
• Enma-Daiō là vua của địa ngục. Tuy nhiên Enma có xuất xứ từ phật giáo chứ không phải Thần đạo.
• Ninigi-no-Mikoto là cháu của Amaterasu. Nữ thần Mặt Trời phái ông xuống mặt đất để thành lập nước Nhật. Ninigi-no-Mikoto đem theo 3 bảo vật của Thiên Chiếu. Khi Ninigi-no-Mikoto gặp Konohana-sakuya-hime liền đem lòng yêu cô và đến gặp cha của Konohana để hỏi cưới. Công chúa hoa anh đào Ko-no-hana và Ninigi- là tổ tiên của người Nhật.
- Đền thờ Thần đạo gọi là Jinja. Phía ngoài đền thờ có cổng torii bằng gỗ, thường được sơn màu đỏ. Khu vực linh thiêng nhất là sảnh điện bên trong bản điện (honden), chỉ có các thần chủ (kannushi) mới được phép vào làm lễ. Còn khu vực sân bên ngoài cho phép người ngoài đến viếng đền, uống nước, mua sắm hay đi tham quan. Thường các đền thờ có bán đủ loại bùa đem lại may mắn (như khi mang thai, sức khỏe, tình yêu, hay để khỏi bị xe đụng). Đền thờ thường có giếng nước hay nơi đựng nước để người đến rửa mặt và tay để tẩy trần trước khi vào sâu hơn.
Các thần xã thường được xây trên đồi núi, từ dưới leo lên đến nơi rất mỏi chân và mệt, nhưng đó là cách để tỏ lòng thành kính. Đặc biệt có đền thần Itsukushima nổi tiếng nằm trên nước. Thần xã Itsukushima được xem là di sản văn hóa quốc gia và được công nhận là di sản văn hóa thế giới. Đền thần Fushimi Inari có đến hàng ngàn cổng torii nối tiếp dẫn từ ngoài vào đến tận đền.
Các Vu nữ (Miko) có nhiệm vụ chăm sóc các ngôi đền. Vu nữ thường mặc Kimono trắng với quần Hakama đỏ, và bít tất. Ngày xưa các vu nữ bắt buộc phải là trinh nữ. Họ giúp đỡ thần chủ trong các buổi lễ, biểu diễn các điệu múa nghi lễ gọi là "Vu nữ thần lạc" (Miko Kagura), quét dọn sân đền, thắp đèn lồng, làm thẻ xăm bói toán, hoặc bán các loại bùa may mắn. Thần lạc là điệu múa mà Ame-no-Uzume biểu diễn trong thần thoại. Điệu múa này thường rất chậm, vu nữ sẽ cầm quạt hay chuông, và các động tác đều có ý nghĩa.
Ở các cổng torii của đền thường treo những dây thừng làm bằng rơm gọi là dây "chú liên" (Shimenawa). Những sợi dây này thường được treo ở những nơi thiêng liêng để đuổi tà, trên đó thường quấn thêm "chỉ thùy" (Shide), là những chuỗi thường được làm bằng giấy hay vải trắng có hình dạng như tia sét. Chỉ thùy cũng thường được quấn vào que đũa gỗ thành cái gọi là gậy trừ tà "phất xuyến" (Tamagushi) hay gậy sét (haraigushi). Các vu nữ thường dùng phất xuyến gồm có chỉ thùy gắn vào nhánh cây chè (sakaki) trong các buổi lễ thanh tẩy.
Hội mã (Ema) thường được treo trước đền, là những thẻ gỗ dùng để viết điều ước của mình lên đó. Những thẻ này được để bên ngoài để thần có thể đọc và hoàn thành điều ước. Hội mã nghĩa là "ngựa vẽ", vì ngày xưa người giàu thường dâng ngựa cho đền, nhưng ngày nay chỉ dùng "ngựa vẽ trên thẻ gỗ". Ngày nay những người trẻ tuổi thường ước chuyện tình yêu hay không học bài mà vẫn thi đậu.
Người ta thường viếng đền vào những dịp như lễ cưới, năm mới, lễ hội, hay chỉ đơn giản là đi cầu may trước khi đi thi. Đa phần các lễ hội địa phương phải được tổ chức gần một đền Thần đạo và người ta thường kéo tới đền trong những dịp này. Đường dẫn đến đền sẽ được bày bán nhiều loại thức ăn đặc trưng được làm trong lễ hội như yakisoba.
Thần đạo xuất hiện từ trước công nguyên nhưng hệ thống tín ngưỡng tôn giáo phát triển khá chậm, các nghi lễ được thực hiện trong hang đá hoặc những địa điểm linh thiêng, và hầu như không có tên gọi. Những truyền thuyết bắt đầu được ghi chép lại trong cuốn Cổ sự ký (Furukotofumi) và sau đó là Nhật Bản thư kỷ ( Nihon Shoki). Cuốn Nhật Bản thư kỷ tương tự như Heimskringla của Bắc Âu, trong đó các vị vua chúa đều cho rằng mình là con cháu của các vị thần, ở đây là nữ thần Mặt Trời Amaterasu. Do đó cờ nước Nhật có hình Mặt Trời.
Đến thế kỷ thứ 6, Phật giáo và Nho giáo xâm nhập vào Nhật Bản, tên gọi Thần đạo được đặt ra để phân biệt. Trong thời kỳ Asuka(538 - 710), những đền thần đầu tiên được xây dựng, nhưng Thần đạo nhanh chóng bị áp đảo bởi Phật giáo. Đầu thế kỷ thứ 9, đại sư Kobo hợp nhất những tư tưởng Phật giáo và tín ngưỡng xưa để tạo ra Chân Ngôn Tôn. Tuy cùng tồn tại với Phật giáo, Thần đạo gần như bị loại bỏ.
Đến tận thế kỷ 18, thời kỳ Edo (1603 - 1868), Thần đạo được tách ra khỏi Phật giáo nhờ một số người như Motori Norinaga hay Hirata Atsutane, những người này đề cao tư tưởng tự hào dân tộc và rất ghét những phong tục du nhập từ nước ngoài vào. Tuy nhiên do tầm ảnh hưởng của Phật giáo rất lớn, những nỗ lực để đưa Thần đạo thành quốc giáo không thành công và phải chờ đến cả thế kỷ sau.
Năm 1867, chế độ Mạc phủ bị lật đổ, và Thiên hoàng Minh Trị lên nắm quyền. Ngày 13 tháng 3 năm 1868, chính phủ Nhật Bản công bố "Thần Phật phân ly lệnh", tách Thần đạo ra khỏi Phật giáo, đồng thời khôi phục lại Thần kỳ quan (Jingi-kan), một cơ quan lo việc tôn giáo, khuyến khích Thần đạo phát triển. Tiếp đó, vào tháng 7 năm 1869, dựa vào Đại Bảo luật lệnh (Taihō-ritsuryō), Thần kỳ quan được đặt cao hơn Thái chính quan (Daijō-kan)_ cơ quan đứng đầu chính phủ. Năm 1870, công bố chiếu Đại giáo, thực thi chính sách coi Thần đạo là quốc giáo. Đến tháng 7 năm 1871, cơ cấu chính phủ lại gần giống với ban đầu, Thái chính quan nắm mọi quyền lực. Do Thiên hoàng được cho là con cháu thần linh, chính phủ lợi dụng Thần đạo để nói rằng Thiên hoàng xứng đáng cai trị cả thế giới, và buộc Đài Loan và Triều Tiên là các thuộc địa phải theo đạo Thần đạo.
Hệ thống các đền Thần đạo đa phần được nhà nước thiết lập. Như Đền thần Yasukuni được dành riêng để thờ linh hồn những người hi sinh cho tổ quốc, do đó có cả những sĩ quan được cho là tội phạm chiến tranh. Việc các Thủ tướng Nhật Bản như Koizumi Junichiro thường xuyên đi thăm đền này đã tạo ra nhiều phản đối từ các nước như Hàn Quốc, vì Nhật chiếm đóng Hàn Quốc hơn 50 năm. Sau thế chiến thứ hai, Thần đạo tách ra khỏi nhà nước để trở lại là một tôn giáo bình thường và số người theo đạo giảm mạnh. Ngày nay trong nước có hơn 80 ngàn đền thờ và khoản 100 triệu người theo các tín ngưỡng hay phong tục Thần đạo. Tuy nhiên, số người thật sự coi Thần đạo là tôn giáo chính và sống vì Thàn đạo (như các vu nữ) thì chỉ khoảng hơn 4 triệu. Như một người Nhật bình thường hàng năm vẫn đi thăm các đền Thần đạo vài lần, nhưng như vậy không tính là theo Thần đạo.
