17/05/2025
Năng lực tự chủ (Human Agency)
Một học viên trong lớp Đạo đức AI ở TP.HCM vừa qua hỏi tôi một câu đơn giản:
"Thưa thầy, nếu chúng ta dùng AI mỗi ngày, liệu có mất đi human agency không?"
Trước khi trả lời bạn ấy, một chuyện tưởng như rất đời thường hiện ra trước mắt:
Buổi sáng cùng ngày, trước giờ vào lớp, tôi ngồi ở văn phòng, mở máy tính để chuẩn bị bài nói chuyện, trong lòng vừa bình thản vừa mang chút hồi hộp nhẹ như mọi buổi trước giờ giảng. Định nghe một bản nhạc nhẹ nhàng. Nhưng thay vì tìm kiếm, tôi bấm vào video được YouTube gợi ý. Và đúng là tôi thích thật. Rồi thêm một video nữa. Và nữa. Dường như thuật toán biết sở thích tôi còn hơn chính bản thân tôi. Khi nhìn lại đồng hồ thì tôi cũng sắp đến giờ. Không ai ép tôi xem. Không ai kiểm soát. Nhưng tôi đã không thực sự chọn lựa. Tôi chỉ đi theo một lối mòn gợi ý.
Giống như Ulysses trong sử thi Odyssey, người anh hùng buộc mình vào cột buồm để chống lại tiếng hát của các nàng tiên cá. Cột buồm ấy không chỉ là vật chống đỡ, mà còn là biểu tượng của kỷ luật tự thân , một cam kết có ý thức để bảo vệ agency trước những cám dỗ ngọt ngào mà lý trí không cưỡng nổi. Trong thời đại bị bao quanh bởi thuật toán, có lẽ mỗi chúng ta cũng cần tự tìm cho mình một 'cột buồm' như vậy, một giới hạn, một nghi thức, hay một nguyên tắc, để khỏi trôi tuột vào quán tính vô thức do máy móc điều phối. Ông biết mình yếu lòng khi nghe tiếng gọi mê hoặc ấy. Còn tôi và có lẽ nhiều người trong chúng ta lại không buộc mình vào cột buồm nào cả. Ta nghĩ rằng mình tự do, nhưng kỳ thực, ta đang bị kéo trôi bởi những thuật toán được huấn luyện để hiểu rõ ta hơn cả chính ta hiểu mình.
Tôi quay lại với câu hỏi của bạn học viên, và nói:
"Agency không biến mất đột ngột như lửa tắt. Mỗi lần ta bấm vào một đề xuất, làm theo một lời gợi ý mà không tự hỏi tại sao, ta đang để AI làm thay ta điều vốn thuộc về con người: lựa chọn có ý thức."
Trong triết học cổ Hy Lạp, prohairesis là từ mà Epictetus dùng để chỉ khả năng chọn lựa có lý trí, cái cốt lõi phân biệt con người với súc vật. Khi ta buông bỏ quyền phản tư, là ta đang để mất chính phần người ấy.
Hệ thống AI hiện nay, từ Google Search đến TikTok, từ Netflix đến các nền tảng thương mại điện tử, đang được thiết kế để dự đoán ta sẽ chọn gì. Ngoài ra, các công cụ như hệ thống chấm điểm hồ sơ tuyển dụng hay phần mềm soạn thảo tự động cũng dần thay thế những thao tác vốn cần suy nghĩ, trước cả khi ta kịp cân nhắc. đều đang được thiết kế để dự đoán ta sẽ chọn gì, rồi đưa ra đúng thứ đó, trước cả khi ta kịp nghĩ. Nhưng nếu mọi thứ đều đúng ý, thì liệu ta còn là mình nữa không?
“Tri chi vi tri chi, bất tri vi bất tri, thị tri dã.” Biết mình không biết là khởi đầu của tri thức. Nhưng nếu AI luôn lấp đầy mọi khoảng trống trước khi ta kịp thắc mắc, thì làm sao ta còn biết mình đang không biết?
Đã đến lúc ta phải tự hỏi: ta còn là người quyết định, hay chỉ là kẻ thực thi những gợi ý được lập trình sẵn? Nếu không giữ lấy quyền tự hỏi và tự chọn, thì AI chẳng cần cướp agency vì chính ta sẽ đặt nó lên bàn thờ và tự quỳ xuống.
Năm điều ta cần thực hành nếu không muốn đánh mất quyền làm chủ bản thân trong thời đại máy móc:
Một là, luôn hỏi lại: đây có phải là quyết định của tôi không?
Hai là, giữ quyền chất vấn các đề xuất, không mặc nhiên tin chúng.
Ba là, từ chối sự tiện lợi nếu nó làm mình mất đi quyền tự quyết.
Bốn là, học cách sống với AI như một bạn đồng hành, chứ không phải người dẫn đường.
Năm là, dạy con trẻ biết cách tự hỏi và phản tư từ khi còn rất nhỏ.
Vì mất agency không phải là bi kịch của máy móc lấn lướt con người. Mà là bi kịch của con người quên mất mình có thể nói: "Không."
