Bên kia im lặng

05/09/2026

BÊN KIA IM LẶNG

Là một người viết, câu hỏi tôi hay phải đối diện nhất là mình đã đi đâu trong những năm không xuất bản gì?

Rilke, trong Thư gửi một nhà thơ trẻ, từng khuyên: hãy kiên nhẫn với những gì chưa được giải đáp trong tim, và hãy thử yêu chính những câu hỏi như yêu những căn phòng khóa kín, như những cuốn sách viết bằng một thứ tiếng rất xa lạ. Đừng vội đi tìm câu trả lời, vì ta chưa thể sống nổi chúng. Điều quan trọng là sống tất cả. Hãy sống những câu hỏi, trước đã.

Tôi đã mất những năm vừa rồi để sống câu hỏi của mình.

Trong phụng vụ Công giáo, màu xanh được dùng cho Mùa Thường niên – mùa dài nhất năm, mùa không có đại lễ nào. Chỉ có những tuần lễ nối nhau, giống nhau, rồi đời sống cứ thế đi qua. Một nhân vật trong Bên kia im lặng gọi đó là màu của những ngày phép lạ không xảy ra và con người vẫn phải tiếp tục đi qua thời gian.

Những năm vừa rồi của tôi cũng mang đúng màu ấy. Không biến cố nào đủ lớn để kể lại. Chỉ có những đổi thay chậm như mùa, và một hy vọng lì lợm đến khó hiểu.

Cuối cùng, sự lì lợm ấy cũng đưa tôi đến Bên kia im lặng. Có lẽ vì thế, nó không phải cuốn sách của những câu trả lời. Tôi cũng không còn nghĩ văn chương có nghĩa vụ phải cung cấp chúng.

Đơn giản hơn, nó là một cuốn sách về việc ở lại: với một câu hỏi khi những đáp án dễ dàng đã rút đi, với một người khi tình yêu không còn bảo đảm được điều gì, với đức tin ngay cả khi sự chắc chắn không còn ở đó.

Và đôi khi, chỉ để xem sau im lặng còn lại điều gì.

Còn lại gì? Tôi không biết hơn người đọc. Người viết cũng chỉ đứng bên này của im lặng. Cuốn sách không bắt đầu từ sự chắc chắn, không kết thúc bằng một kết luận yên ổn. Những năm không in gì, tôi chỉ giữ được một xác tín, nhỏ đến mức gần như không dám gọi tên, và cuối cùng đã để nó nằm lại trong lời tựa: trong một thế giới nơi mọi câu trả lời đều đến quá nhanh, chỉ riêng việc còn có thể ở lại với một câu hỏi đã là hình thức mong manh nhất của hy vọng.

L.L.

⸻

📖 Đặt trước Bên kia im lặng tại:
https://s.shopee.vn/1qbWrzxAfT

Mua Sách - Bên Kia Im Lặng - Linh Lê - Tiểu thuyết tâm lý, triết học và những câu hỏi về tồn tại (Sống) giá tốt. Mua hàng qua mạng uy tín, tiện lợi. Shopee đảm bảo nhận hàng, hoặc được hoàn lại tiền Giao Hàng Miễn Phí. XEM NGAY!

21/08/2026

MỌI BẤT HẠNH CỦA CON NGƯỜI ĐỀU ĐẾN TỪ MỘT ĐIỀU DUY NHẤT, LÀ KHÔNG BIẾT NGỒI YÊN TRONG MỘT CĂN PHÒNG.

– từ Blaise Pascal, Pensées (1670)

Blaise Pascal. Lại là Pascal.

Ông xuất hiện tương đối nhiều trong một vài nghiên cứu của tôi. Một thần đồng toán học, người chế ra một trong những chiếc máy tính cơ học đầu tiên của loài người. Nhưng chi tiết tôi thích nhất ở người đặt những viên gạch đầu tiên cho lý thuyết xác suất này, ấy là vì bạn ông mê cờ bạc, và nhờ ông tính hộ chuyện chia tiền cược sao cho công bằng. Nói cách khác, Pascal hiểu các trò tiêu khiển từ bên trong, bằng cả đam mê lẫn phương trình.

Và cũng chính ông là người viết câu trên. Nó nằm trong một xấp giấy rời chưa kịp trở thành sách. Pascal mất năm ba mươi chín tuổi, và cũng cần lưu ý là ông bệnh gần như suốt đời. Sau đó người ta mới thu thập chúng, xuất bản dưới cái tên Pensées (Những suy tưởng). Mảnh giấy chứa câu ấy có một cái tựa ngắn – Divertissement. Trò tiêu khiển. Nhưng gốc Latin của nó, divertere, còn có một nghĩa thú vị hơn: quay đi.

Nhưng quay đi khỏi cái gì?

Pascal đã quan sát thấy một điều khá buồn cười. Một người đã có đủ mọi thứ để sống yên vẫn ra khơi, vẫn lao vào chiến trận, vẫn dành cả ngày cho một cuộc săn.
Và ông còn nhìn kỹ hơn nữa: người đi săn có thật sự cần con thỏ không? Không. Đem sẵn con thỏ đến cho họ, chưa chắc họ đã muốn. Cái họ muốn là đuổi theo nó. Cái người ta tìm trong mọi sự bận rộn, hóa ra không phải phần thưởng. Người ta cần một thứ gì đó xảy ra. Miễn là đừng phải ngồi yên.

Vì ngồi yên thì sao?

Thì trong căn phòng lặng ấy, những thứ bị trì hoãn rất lâu bắt đầu tìm đến. Rằng mình yếu. Rằng mình sẽ bệnh. Rằng người mình thương rồi sẽ mất, và mình cũng vậy. Pascal gọi đó là nỗi khốn cùng tự nhiên của một thân phận “yếu đuối và phải chết” (notre condition faible et mortelle). Thứ mà, ông viết, không gì an ủi nổi khi ta nghĩ về nó thật gần.

Thế nên divertissement, dưới mắt Pascal, không còn đơn giản là vui chơi. Nó là một kỹ thuật quay mặt. Săn bắn, cờ bạc, quyền lực, chiến tranh… những thứ tưởng chẳng liên quan gì đến nhau bỗng có thể cùng làm một việc. Đó là tạo đủ tiếng động để một con người không nghe thấy chính mình.

Ở thế kỷ XVII, muốn trốn căn phòng ấy còn khá vất vả. Phải thắng yên ngựa, xuống tàu, tìm một cuộc săn, đôi khi kiếm lấy cả một cuộc chiến. Rất tốn kém. Thời chúng ta thì tiện hơn nhiều. Có khi cả lối thoát cũng nhét vừa túi quần. Pascal sợ con người không biết ngồi yên trong một căn phòng. Ông chưa kịp thấy một thời mà người ta có thể ngồi trong căn phòng ấy hàng giờ, mà vẫn không có lấy một phút ở một mình.

Đừng nghĩ tôi viết những dòng này để mắng ai. Tôi luôn thuộc phe bị mắng. Có lẽ vì thế mà tôi đã để một người trong cuốn sách sắp tới bước vào đúng căn phòng Pascal nói đến. Và ở đó ba mươi ngày. Không điện thoại. Mỗi ngày chỉ có kinh nguyện và im lặng. Ngay ngày đầu tiên, anh nhận ra một điều đơn giản đến phát sợ: hình như mình chưa bao giờ thực sự dừng lại.

Có thể Pascal đã đúng. Điều đáng sợ nhất của một căn phòng im lặng không phải là trong đó chẳng có gì. Mà là cuối cùng, trong đó chỉ còn mình với những thứ mình đã mất cả đời để quay đi.

L.L.

P.S. Tranh: Vilhelm Hammershøi – nội thất căn hộ Strandgade 30, Copenhagen, nơi ông đã vẽ đi vẽ lại trong nhiều năm. Có những căn phòng của Hammershøi im lặng đến mức người xem gần như nghe thấy mình ở trong đó.

16/08/2026

“TÔI ĐI VÀO SÂU NHẤT TRONG CÁI TÔI GỌI LÀ CHÍNH MÌNH - VÀ KHÔNG BAO GIỜ BẮT GẶP MÌNH Ở ĐÓ.”
- từ David Hume, A Treatise of Human Nature (1739)

Có thể hình dung cảnh ấy rất đơn giản.

Một căn phòng nào đó ở Scotland. Không máy móc và dụng cụ. Không ai đứng cạnh ghi chép. Chỉ một người đàn ông còn rất trẻ ngồi một mình, quay cái nhìn vào bên trong, thử tìm thứ mà gần như toàn bộ truyền thống triết học trước ông vẫn tin là có. Chủ thể. Cái tôi. Một điểm nào đó chắc chắn và bền vững, ở phía sau tất cả những gì đang đổi thay.

Nhưng Hume tìm mãi mà không thấy…

Mỗi lần đi vào, ông kể, tôi chỉ vấp phải một tri giác lẻ nào đó, như một cơn nóng hay một cơn lạnh, ánh sáng hay bóng tối, yêu hay ghét, đau đớn hay khoái lạc, một ý nghĩ đang chạy ngang. Chưa bao giờ tôi bắt gặp “chính tôi” đứng đó chờ sẵn.

Đó là phần Hume bàn về căn cước cá nhân trong Quyển I, phần IV, tiết VI của Treatise.

Tâm trí không phải một tòa nhà có móng. Nó là một bó những tri giác được buộc tạm bằng thói quen và ký ức, kế tiếp nhau với một tốc độ khó hình dung, rồi liên tục trôi đi và trở thành cái khác.

Cuốn sách chứa ý tưởng động trời ấy, theo lời chính Hume, đã “chết non ngay từ nhà in”( it fell dead-born from the press).

Có lẽ thế kỷ XVIII chưa sẵn sàng nghe rằng cái lõi mà con người vẫn gọi là “tôi” có thể không nằm ở đâu cả. Nhưng có một hệ quả Hume không viết ra, mà ai từng mất một người có lẽ đều đã sống qua.

Nếu cái tôi được cấu thành trong một dòng tri giác, ký ức và những liên hệ nối chúng với nhau, thì người ta yêu lâu năm không hoàn toàn đứng ngoài cái tôi ấy.

Giọng họ. Mùi của họ. Tiếng chìa khóa của họ tra vào ổ. Một cái cốc vẫn đặt ở chỗ cũ. Cách họ gọi tên mình từ một căn phòng khác…Tất cả đã được bện vào trong, thành sợi. Nên khi một người rời đi, cái bó ấy không lập tức biết cách tháo họ ra. Nó vẫn dệt mình như cũ bằng những sợi còn lại… hình như đó là cách người ta gọi tên nỗi nhớ. Nhưng nó còn sâu hơn cả nhớ.

Và hoá ra, mất một người, đâu chỉ là chuyện của trái tim. Vì kẻ ở lại thương nhớ đã đành. Kẻ ở lại còn phải tiếp tục được cấu thành bởi người không còn ở đó.

L.L.

12/08/2026

“AI TRONG CÁC ÔNG SẠCH TỘI, THÌ CỨ VIỆC LẤY ĐÁ MÀ NÉM TRƯỚC ĐI.” (Ga 8,7)

Câu chuyện xảy ra lúc trời vừa sáng, trong sân Đền Thờ.

Theo luật Môsê, ngoại tình không phải tội chỉ thuộc về người phụ nữ. Vậy mà sáng hôm ấy chỉ có một thân thể bị đặt giữa sân Đền Thờ, dưới những con mắt đang chờ một phán quyết. Nhưng không ai thắc mắc. Vì đám đông sáng ấy không cần công lý. Họ cần một cái cớ. Họ cần chị ta.

Con người có một khoái cảm ít ai dám gọi tên, ấy là được đứng về phía đúng. Được chỉ tay. Girard gọi cơ chế ấy là vật tế thần, là thời khắc cả cộng đồng bỗng nhẹ đi khi tìm được một kẻ đủ cô độc để mang tội thay cho tất cả. Không phải vì họ sạch hơn, mà vì đông hơn.

Chúa Giêsu không cãi. Người cúi xuống viết trên đất. Đó là lần duy nhất trong bốn sách Tin Mừng ta thấy Người viết, và ta cũng không biết Người viết gì. Hai nghìn năm người ta đoán già đoán non. Nhưng tôi ngờ, dòng chữ ấy không quan trọng. Cái quan trọng là đám đông đang sôi phải đứng chờ, như cơn phán xét nào cũng đói và đòi ăn ngay. Bắt nó chờ là bắt nó nguội.

Rồi Người đứng dậy, nói đúng một câu. Không bãi bỏ luật. Không bảo tội là chuyện nhỏ. Chỉ xoay hướng con dao: “…ném trước đi.”

Vậy mà không ai bước ra…

Họ rút lui “bắt đầu từ những người lớn tuổi”. Chỉ còn lại hai người giữa sân. Vị giám mục già thành Hippo năm xưa gọi cảnh ấy là Misera et misericordia - người khốn khổ và Lòng Thương Xót, mặt đối mặt.
…

Ở đâu đó trong một trang sách sắp tới, sẽ có một thánh lễ đọc đúng bài Tin Mừng này. Một vị linh mục giảng về nó, hay hơn những dòng tôi vừa viết. Và một người đàn bà ngồi nghe câu chuyện hai nghìn năm tuổi, như thể nó được kể cho riêng mình.

Nếu đọc đến trang ấy, có lẽ đừng nhìn người đàn bà quá lâu. Hãy nhìn những bàn tay đang cầm đá.

L.L.

Image source: Pinterest. Original artist unknown.

05/08/2026

MỘT CUỐN TIỂU THUYẾT THÌ THỰC SỰ LÀM ĐƯỢC GÌ?

Ngày page còn tên đào, không biết đã có bao nhiêu ngày, bao nhiêu đêm trắng tự hỏi mình đúng câu ấy.

Đến tận bây giờ, vẫn cảm thấy tiểu thuyết là một trong những thứ xa xỉ nhất trần đời. Đọc xong một cuốn, đời vẫn nguyên chỗ cũ. Người cần rời đi vẫn rời đi. Tiền nợ không tự biến mất. Cơn đau không khỏi vì một câu văn xuất thần. Những gì đã xảy ra cũng không vì được kể lại mà trở nên ít thật hơn.

Nhưng chắc ai cũng từng được hỏi câu này: “Bạn thích cuốn sách nào nhất?” và gần như mỗi khi được hỏi như thế, chúng ta đều nghĩ đến một cuốn sách nào đó đã từng làm được gì đó cho mình…làm thật ấy, chứ không phải cảm thấy.

Tôi không biết trong đời bạn có từng xuất hiện một cuốn sách như vậy không.

Sẽ có người nói tiểu thuyết chẳng làm được gì cả, nếu “làm” nghĩa là sửa chữa đời sống theo cách trực tiếp: chữa được bệnh, trả được nợ, giữ được một người ở lại, khiến một điều đã mất quay về.

Nhưng phần còn lại của tiểu thuyết thì sao? Vì có những thứ không sửa được đời ta, nhưng ta vẫn không sống nổi nếu thiếu chúng. Chúng “làm” gì?
Những ngày tới, tôi sẽ thử đi lại câu hỏi ấy. Từ tốn thôi, mỗi tối một mảnh…

L.L.